Bệnh do lối sống

Chị Hoài sợ nhất ăn uống mỗi khi đi du lịch, lúc đó chứng khó tiêu đầy bụng lại hành hạ chị. Di chuyển bằng máy bay hoặc tàu xe khiến các bữa ăn của chị diễn ra không đúng giờ, thường dùng bữa trễ hơn quy định. Sau bữa ăn khoảng một giờ, hệ tiêu hóa bắt đầu “biểu tình dữ dội”, đó là trạng thái bụng ậm ạch khó chịu vì đầy hơi, thức ăn không tiêu hóa được, thỉnh thoảng lại sôi ùng ục khiến chị rất mệt mỏi. Trạng thái trên có thể kéo dài đến hết buổi, cho tới khi dùng bữa ăn tiếp theo. Nếu bệnh nhẹ thì chị nhai vài lát gừng tươi thấy đỡ nhưng nặng thì phải ra tiệm thuốc tây. Bác sĩ cho biết, chị Hoài bị viêm dạ dày, nếu ăn không đúng bữa bụng sẽ bị đầy hơi khó tiêu.

Chứng khó tiêu đầy bụng được PGS-TS-DS Nguyễn Hữu Đức (Đại học Y Dược TP.HCM) mô tả với những đặc điểm: cảm thấy no hơi, đầy bụng, mau no và no lâu, chán ăn, nóng rát vùng thượng vị, buồn nôn, nôn do tiêu hóa không tốt, thức ăn bị ứ đọng ở dạ dày.

Người bệnh nên đi khám sớm để biết mình thuộc dạng nào. Nếu khó tiêu đầy bụng là triệu chứng thông thường thì cải thiện bằng chế độ ăn uống, ăn đúng giờ, tránh các chất có hại cho dạ dày. Nếu kéo dài có thể là bệnh lý, đặc biệt đối với người trên 40 tuổi đây có thể là nguy cơ của những bệnh lý nghiêm trọng.

Nguyên nhân dẫn đến chứng khó tiêu đầy bụng chủ yếu do lối sống, thói quen ăn quá nhiều chất xơ, tinh bột hoặc trong bữa ăn có nhiều chất béo và gia vị. Ăn quá nhanh, không nhai kỹ, khi ăn uống nhiều nước cũng là những yếu tố nguy cơ. Lạm dụng rượu, cà phê, thuốc lá làm tăng a xít dịch vị khiến bụng khó chịu. Một nguyên nhân nữa là do nuốt nhiều không khí trong và giữa bữa ăn ở những người có tâm trạng bồn chồn, lo lắng, ở trẻ sau khi bú không ợ hơi.

Hệ tiêu hóa kém cũng dẫn tới chứng khó tiêu đầy bụng do thiếu dịch, men tiêu hóa, rối loạn nhu động đường tiêu hóa (rối loạn vận động dạ dày tá tràng, trào ngược dạ dày, thực quản), không dung nạp lactose có trong sữa, thiếu mật hoặc sự tống mật không tốt, do stress.

Khó tiêu đầy bụng có thể là triệu chứng của một số bệnh lý như viêm loét dạ dày
tá tràng, viêm thực quản hồi lưu. (Ảnh minh họa)

Khó tiêu đầy bụng có thể là triệu chứng của một số bệnh lý như viêm loét dạ dày tá tràng, viêm thực quản hồi lưu, bệnh gan mật, đái tháo đường, cường giáp, suy giáp. Hoặc do dùng nhiều thuốc kháng sinh, sắt, kali, tỏi…

Để chẩn đoán chính xác, bác sĩ sẽ khám cận lâm sàng, tiến hành chụp X – quang, nội soi và các xét nghiệm như ion đồ, đường huyết, can xi huyết…

Điều trị bằng thuốc

Theo dược sĩ Nguyễn Hữu Đức, chứng khó tiêu đầy bụng chủ yếu điều trị bằng thuốc. Đó là các loại thuốc uống sau bữa ăn một giờ như chất hấp thụ khí (Smecta, Carbomint, Carbophos); thuốc chứa chất chống đầy hơi (Kremil – S, Mylanta II, Simelox); thuốc dạng sủi bọt (Normogastryl, Alka – Seltzer).

Tùy trường hợp, bác sĩ có thể cho dùng thuốc uống trước bữa ăn như thuốc chống tiết a xít, thuốc điều hòa nhu động, men tiêu hóa (được chiết xuất từ nội tạng súc vật như heo, bò, có trong các chế phẩm hỗn hợp gồm nhiều loại enzyme), men vi sinh, thuốc lợi mật (Hymecromon, a xít dimecrotic, Cyclovalon), thuốc thông mật (có tác dụng kích thích làm túi mật co bóp, giãn nở ống dẫn mật để tống mật có sẵn vào ruột).

Để việc điều trị và phòng bệnh tốt, bên cạnh dùng thuốc phải sửa đổi cách ăn uống như ăn chậm, nhai kỹ, tránh dùng nhiều thực phẩm khó tiêu, thức ăn chua, quá nhiều chất béo, không lạm dụng rượu, thuốc lá, gia vị kích thích. Ăn với tâm trạng thoải mái và chia thành nhiều bữa.

Lương y Đinh Công Bảy
(Tổng thư ký Hội Dược liệu TP.HCM)

Tinh bột là nguồn tạo khí trong ruột khác thường gặp. Tinh bột là polysacchrides được sản xuất từ thực vật và cấu tạo từ đường chuỗi dài. Các nguồn tinh bột rất đa dạng, thường gặp là lúa mì, lúa mạch, khoai tây, bắp và lúa gạo. Lúa gạo là loại tinh bột dễ hấp thu nhất và một số ít tinh bột từ gạo không được hấp thu sẽ đến tại đại tràng và gặp các vi khuẩn tại đây. Vì thế ăn cơm (gạo) tạo ra một ít hơi. Ngược lại, các tinh bột như lúa mì, lúa mạch, khoai tây và ít phổ biến hơn là bắp đều có một lượng khá lớn đến đại tràng và gặp vi khuẩn. Do đó, các loại tinh bột này tạo ra trong ruột một lượng hơi đáng kể. Nên ăn những thức ăn này dễ bị đánh rắm.

Tinh bột trong hạt gạo toàn phần cho ra nhiều hơi hơn gạo tinh chế. Do đó, sau khi ăn thức ăn làm từ bột lúa mì toàn phần sẽ hình thành nhiều hơi hơn ăn thức ăn làm từ bột lúa mì tinh chế. Có sự khác biệt này là do sự hiện diện của chất xơ trong gạo toàn phần làm chậm sự tiêu hóa tinh bột khi di chuyển trong ruột non. Hầu hết những chất xơ ấy được loại ra trong quá trình đi từ gạo toàn phần đến gạo tinh chất. Cuối cùng, một số trái cây và rau quả nhất định như cải bắp cũng chứa tinh bột tiêu hoá kém sẽ đến đại tràng và hình thành ra khí. Hầu hết trái cây và rau quả có chứa cellulose, một dạng pholysaccharide khác không thể tiêu hoá được khi đi qua ruột non. Tuy nhiên, không giống với đường và các loại tinh bột, cellulose chỉ được vi khuẩn đại tràng sử dụng rất chậm. Bởi vậy, khí tạo thành sau khi ăn rau và trái cây không nhiều trừ khi loại rau và trái cây đó cũng có chứa loại polysaccharides khác ngoài cellulose.

Một lượng khí nhỏ luôn được nuốt vào và vi khuẩn không ngừng sản xuất ra khí. Sự co cơ ruột bình thường sẽ tống hơi ra khỏi ruột và tạo nên đánh hơi. Đánh hơi ngăn khí tích tụ lại trong ruột. Tuy nhiên, có hai cách khác đưa khí ra khỏi ruột. Trước hết, khí có thể đuợc hấp thu trong quá trình di chuyển trong ruột vào máu. Khí sau đó được vào máu và cuối cùng thải vào hơi thở. Thứ đến, khí có thể được loại bỏ và được vài loại vi khuẩn khác trong ruột sử dụng. Thực tế là phần lớn khí được vi khuẩn tạo thành trong ruột lại được loại vi khuẩn khác trong ruột loại ra khỏi.

Chướng bụng tăng bằng ba cách. Các nguyên nhân gây ra là tăng lượng khí, dịch hay mô trong bụng. Các bệnh lý hay tình trạng làm tăng bất kỳ một trong các yếu tố cũng rất khác nhau. Do đó, điều quan trọng là xác định yếu tố nào trong ba yếu tố trên gây nên chướng bụng.

Có hai dạng chướng bụng:liên tục và từng cơn. Chướng bụng liên tục có tể do phì đại các cơ quan bên trong ổ bụng, khối u trong ổ bụng, ứ dịch quanh các cơ quan trong ổ bụng (ascites), hay chỉ đơn thuần là béo phì. Chướng bụng từng cơn thường do những đợt tích tụ khí hoặc dịch trong dạ dày, ruột non, hoặc đại tràng.

Không phải chỉ có lượng khí dư trong dạ dày gây nên ợ hơi. Đối với nhiều người, ợ hơi trở nên thói quen và không phản ánh lượng hơi trong dạ dày của mình. Đối với một số người khác, ợ hơi là một phản ứng trước bất kỳ khó chịu nào ở bụng mà không phải chỉ do tăng lượng khí.

Ai cũng biết rằng khi có khó chịu nhẹ ở bụng thì ợ hơi sẽ làm dễ chịu. Phản xạ này do khi tăng lượng khí trong dạ dày thường là nguyên nhân của khó chịu nhẹ ở bụng. Kết quả là người này ợ hơi bất cứ khi nào có cảm giác khó chịu ở bụng – do bất cứ nguyên nhân nào.

Nếu nguyên nhân gây ra khó chịu không phải là tăng lượng khí thì ợ hơi không làm dễ chịu. Khi này, ợ hơi được coi như là một dấu hiệu của bất thường nào đó trong bụng và cần phải tìm ra nguyên nhân. Tuy nhiên ợ hơi tự nó không giúp bác sĩ xác định được rối loạn vì ợ hơi có thể xuất hiện hầu như ở bất kỳ bệnh lý hay tình trạng của bụng gây nên khó chịu.